Va Doolish Crebbin Fargher er ny ruggey yn hoghtoo laa jeig mee Voaldyn, ‘sy vlein nuy cheeid jeig, shey as feed (1926) ayns Doolish. V’eh yn paitchey ynrican jeh William Walter Fargher as Margaret Catherine Crebbin. Va’n shaner echey, Evan Crebbin, loayrt Gaelg agh cha d’ynsee Doolish y Ghaelg voish ayns e lambaanid. Dynsee eh ec Scoill Ghoolish Ard derrey yn vlein nuy cheead jeig, tree as daeed (1943), eisht hie eh stiagh ‘syn armee tra v’eh shiaght bleeaney jeig d’eash. Cheau eh yn chooid smoo jeh’n traa echey ayns yn Injey as, choud’s v’eh ayns shen, cheayll eh ymmoddee çhengaghyn joarree as dy gerrid haink fys echey dy row eh abyl çhengaghyn y ynsaghey dy haashagh.

Choud’s v’eh ayns yn armee, veeit eh rish ram Celtiee va loayrt çhengaghyn Goaldagh elley, er-lheh deiney Bretnagh, as er yn oyr nagh row monney fys echey er çhengey e heer- hene, v’eh lane nearildagh, as ren eh reaghey shen y ynsaghey tra haink eh er ash dys yn Ellan.

Va mooinjer echey-hene mastey ny shenn loayrtee ayns jiass ny h-Ellan, as adsyn nyn loayrtee dooghyssagh va foast er mayrn ‘syn Ellan, ga nagh row fys echey er shen tra nagh row eh agh ny ghuilley aeg.

Choud’s v’eh gynsaghey yn chengey , va tooilley deiney aegey va cur shilley er ny shenn loayrtee, dy ynsaghey Çhengey ny Mayrey, roish my beagh ee cailt).

She Ned Maddrell, yn loayrtagh s’jerree, va fer jeu, as, er yn oyr dy dug Doolish shilley er dy mennick, haink eh dy v’eh feer flaaoil, as cha row eh rieau jaroodit echey. Er-yn-oyr dy ren eh studeyrys er lioaryn grammeydagh as y Vible neesht, va’n fys echey niartaghey, er yn aght nagh ren eh ny marranyn jeant ec ny shenn loayrtee va smooinaghtyn ayns Baarle.

Kyndagh rish shen, dooyrt Ned Maddrell dy row Doolish ny loayrtagh  foddey share na ny shenn loayrtee. Dooyrt eh dy row eh loayrt Gaelg gollrish nyn shennayraghyn.

Ghow Doolish toshiaght er gynsaghey Gaelg ayns brastyllyn fastyragh as, ayns y vlein nuy cheead jeig, kiare jeig as daeed (1954) v’eh poost rish studeyr elley, Joyce Kate Barry. Va’n poosey ayns Keeill Vraddan as va’n shirveish jeant ayns Çhengey ny Mayrey. Cha row shen taghyrt dy mennick ec y traa shen. Tra va Brian (Bobba) as Linda Greggor poost ayns nuy keead jeig, shey jeig as kiare feed (1986) va Doolish leeideil yn çhirveish ayns Gaelg er-nyn-son.

Va Doolish ny oltey jeh’n Cheshaght Ghailckagh as er y Ving rish kuse dy vleeantyn roish my row eh eginit goll dys yn Rhodesia Twoaie (Zambia) kyndagh rish yn obbyr echey as, choud’s v’eh ayns shen, v’eh gobbragh ayns meainyn cobbyr.  V’ad tannaghtyn ‘sy cheer shen rish shey bleeaney as car ny bleeantyn shen ren eh gynsaghey  daa hengey Bantu  as beggan dy Afrikaans.

Tra haink eh er ash da’n Ellan hug eh er bun marish feallagh elley, Mec Vannin, as v’eh cur cooney Yn Cheshaght Ghailckagh y aavioghey.   

Ny cheayrtyn, kyndagh rish yn obbyr echey, hie eh dys Nalbin as choud’s v’eh ayns shen, va’n Ghaelg echey cur cooney da, Çhengey ny h-Albinee y hoiggal. Myr shen, v’eh smooinnaghtyn er ny Çheeraghyn Celtiagh as yn aght nagh row ad gobbragh cooidjagh. By vie lesh sharaghey yn stayd shen. Va caarjyn echey va cummal ayns Ardnamurchan as v’eh coontey feer vie jeh’n voayl fadaneagh shen raad va’n Ghaidhlig foast goll er loayrt.

V’eh yn Caairliagh jeh’n Cheshaght Ghailckagh rish kuse dy vleeantyn as, ‘sy vlein nuy cheead  jeig, nane jeig as tree feed (1971), ghow eh toshiaght er gobbragh da daa phabyr-niaght, Yn Emshir Hiaghtinoil as y Rollage Vanninagh. Kyndagh rish shen, v’ad goaill toshiaght er cur Colloo Ghaelgagh ayns ny pabyryn niaght dagh shiaghtyn.  V’eh screeu fo’n far-ennym, ‘Breagagh’. V’eh g’obbragh neesht da Radio Vanninas, marish Gaelgeyryn elley, v’eh lhaih magh giare-coontey jeh’n niaght dagh shaightin.

‘Sy vlein nuy cheead jeig, kiare-jeig  as tree feed, (1974) kyndagh rish yn obbyr v’eh er n’yannoo er Çhengey ny Mayrey, va Aundyr Vannanan er ny chur da.

Ghow eh toshiaght er screeu y focklioar echey mysh y vlein nuy cheeid jeig, jeih as daeed (1950) as cheau eh bleeantyn as bleeantyn gobbragh er. Ren eh ymmyd jeh thousaneyn as thousaneyn dy chaartyn beggey as adsyn currit stiagh ayns kishtaghyn-lheiney. Honnick mee (Pat) ad ‘sy thie echey tra va’n ‘ocklioar bunnys jeant. Tra nagh row fys echey er fockleyn , ren eh ymmyd jeh’n fys echey er Çhengaghyn Gaelgagh elley as ren eh caghlaghyn, er yn aght veagh ny fockleyn gollrish fockleyn y Ghaelg Vanninagh. Ta’n focklioar  goaill stiagh ooilley ny focklioaryn v’ayn ec y traa shen, Cregeen, Kelly as Kneen , as fockleyn er lheh v’eh er chlashtyn voish meill ny shenn loayrtee veagh caillt mannagh ren eh v’er screeu sheese ad.

Son shickyrys, ren Doolish ceau yn chooid smoo jeh’n traa seyr echey gobbragh er yn ‘ocklioar, as n’egooish veagh, Çhengey ny Mayrey yn Ellan feer voght er yn oyr dy vel abbyrtyn yn Çhengey aynjee as son shickyrys, she ny reddyn shen ta cur blass kiart er yn Çhengey , er yn aght nagh beagh ee agh Baarlaghys gollrish Gaelg ny shenn loayrtee s’jerree n’egooish.

Tra va ny Leaghtyn Ned Maddrell currit er bun ayns nuy keead jeig queig as kiare feed (1985)  liorish Yn Cheshaght Ghailckagh, v’eh yn chied ‘er va jannoo oraid.

Va Doolish y Karagher ny Vanninagh dooie as hug eh yn chooid smoo jeh’n vea echey da shirveish Çhengey yn çheer echey.

Ta cooinaghtyn aym er laa ennagh tra va olteynyn yn Çheshaght Gailckagh kiart er jeet voish çhaglym ennagh as va Doolish ny hoie er voalley. Cha row eh jeeaghyn dy mie as dooyrt eh, “Ta mee er troggloo!” as cha row eh foddey lurg shen dy dooar eh baase.

Pat Burgess, 2019