Shennaghys

Shennaghys Giare jeh’n Ghaelg

Ta fys ain dy row ymmyd jeant jeh Gaelg ennagh ayns Mannin ayns yn nuyoo keead ec y chooid sloo, veih’n ghoo scruit er ny shenn croshyn cooinee cloaie. Ta feanish veih ny croshyn Manninagh shoh dy row cummaghyn jeh Gaelg, Bretnish as Norlannish goll er loayrt ec y tra cheddin ayns ny nuyoo as jeihoo keeadyn, as ta faaue ny ghaa ayn dy row eddyr-chengey jeant ass Norlannish as Gaelg goll er ymmydey ec y traa shen neesht.
Gyn ouyrys ec jerrey lhing ny Loghlanee ayns Mannin ec toshiaght yn treeoo keead jeig, va Gaelg ny glaare ghooghysagh jeh ny Manninee. Haink keead blein dy resooney eddyr ny h-Albinee as ny Sostynee er niart-stiuree ayns Mannin ren cheet rish ny Sostnee fy yerrey. Veih shoh va kiare keead blein dy Reeaghyn as Chiarnyn Vannin as Baarle oc as adsyn reill ayns Mannin, as car yn lhing shoh haink Gaelg Vannin dy ve ny chengey baghtal skeayllt veih Gaelg ny hAlbey, yn chengey smoo gollrish y Ghaelg.

Va ny Manninee scarrit veih ny hAlbinee as ny Yerinee, er feiy lhing ny Chiarnyn Gurneilagh Sostynagh. Gyn cooney ny scansh currit da’n Ghaelg ec yn lught gurneilagh choud’s ta fys ain, haink yn Gaelg dy ve ny chengey oney cheerey, as v’ee coayl ram jeh’n tasht-fockle as grammeydys cramp ta foast ec Yernish as Gaelg ny hAlbey.

Ayns yn shiaghtoo as hoghtoo keead jeig ren saggyrtyn prostanagh gobbragh dy trang er jannoo chyndaays jeh’n Vible Chasherick as screeudeyrys craueeaght elley “Goo Yee” y chur da’n theay va’n chooid smoo jeu as nagh row agh Gaelg ynrican oc as adsyn cur barrant er Ladjin as chyndaays ny saggyrtyn roish shen. Tra haink kiaddeyder yn Agglish Saasilagh, Juan Wesley lesh shilley er Mannin ayns shiaght jeig shiaghtad shiaght v’eh jeant booiagh lesh ny Manninee slayntoil craueeagh, agh v’eh jannoo shickyr nagh ren eh coontey money jeh’n Ghaelg as v’eh shirrey Baarle currit roish ayns ynnyd jee.

Va eabbyn ayn dy jarroo ayns y nuyoo keead jeig dy gheddyn rey rish y Ghaelg, agh she caghlaaghyn farrys-cheeragh as sheshoil ren cur er y Ghaelg dy goll fo. Ren ny chynskyllyn turrysid as meaineragh, va cosney argid as leoaie veih thalloo berchagh yn ellan, gaase dy tappee, as hug ad lhieu palchey dy ‘leih noa as Baarle oc va brishey stiagh er ny shenn cliaghtaghyn Manninagh as yn theay Ghaelgagh, as veih mean yn nuyoo keead jeig gys toshiaght yn feedoo cheead va’n Ghaelg bunnys goll magh ass dy bollaghtagh.

Lesh bree er ny cur veih’n ghleashaght pan-Celtiagh ec jerrey yn nuyoo keead jeig, chiangle possan dy ardjeeaneyderyn as ard-schoillaryn ry-cheilley y Ghaelg y vishaghey as y chur roish, as veih ny nuy jeig as treeadyn dys ny shiaghtadyn va recoyrtysyn trome-cheeallagh jeant jeh Gaelg loayrit. Eer nagh row yn chooid smoo jeusyn va recoyrtyssit er ny yannoo ymmyd jeh’n Ghaelg rish jeigyn dy vleeantyn, t’ad cur dooin recoyrtys erskyn leagh jeh ny sheeanyn as co-ordrail jeh’n Ghaelg tradishoonagh s’anmee.

Va’n Ghaelg goll er ynsaghey ayns aght tiark car yn feedoo cheead derrey va Reiltys Vannin coardail dy pohlldal ynsaghey Gaelg ayns ny scoillyn ayns nuy jeig nuyad jees, lesh booise da aavioghey y Ghaelg va gaase dy niartal as creearey barelyn yn theay ren soilshaghey niart dy Manninee ayns foayr jeh shen.

Va’n aavioghey fo raad tammylt beg roish my dooar Ned Maddrell (nyn loayrtagh dooghyssagh tradishoonagh s’jerree) baase ayns nuy jeig shiaghtad kiare as lesh booise da’n Fockleyr jeant ec Doolish y Karagher ren cur dooin tasht-ockle noa son yn ‘eedoo cheead, va’n Ghaelg gaase dy tappee as dy creeoil ayns ny nuy jeig as nuyadyn. Ta’n Ghaelg baghtal dy liooar ayns Mannin nish as ta mysh tree ‘sy cheead jeh’n phobble nyn nGhaelgeyryn – shen earroo niartal cosoylit lesh yn earroo s’injley, hoght feed as nane, va er ny recoyrtyssey ayns nuy jeig sheyad nane. Ta Gaelg dy liooar er ny cur magh nish er’n eddyr-voggyl as ta shiartanse dy chlaareyn Gaelgagh goll er ymskeaylley er y radio ashoonagh.

Foddee dy nee yn Bunscoill Ghaelgagh yn ard-varriaght smoo ain. Va’n scoill lane Gaelgagh shoh currit er bun ayns feed cheead as nane lurg troddan speeideilagh ec paarantyn va goll er stiurey ec Mooinjer Veggey (sheshaght ghiastyllagh Gaelgagh son roscoillyn as bunscoillyn). Va’n Bunscoill speeideilagh tra ren eh shirrey veih UNESCO ronney noa y chroo ta goaill rish dy row y Ghaelg bunnys marroo agh t’ee bio as niartal nish, as lesh mysh shiaghtad schoillaryn, ta’n scoill er ve speeideilagh dy liooar.

Ta’n Ghaelg goll er ynsaghey myr cooish ayns ny scoillyn ayns Mannin gys keim A, ta daa vrastyl oikanagh ain as possan paarant as lhiannoo, as ta ymmodee brastyllyn son sleih aasit ayns Mannin. Ta Jeabin, yn Jeabin Gaelgagh, (cochiangle jeh sheshaghtyn y reiltys as yn trass kerroo) kione sleeaney polasee as lhiasaghey y chengey as vrey eh Strateysh son y Ghaelg ayns feed shiaght jeig.

Ayns focklyn giarrey, ta’n Ghaelg er ve ayn myr chengey er lheh son hoght keead blein ec y chooid sloo. V’ee bunnys goll dy bollagh ass ymmyd ayns ny nuy jeig as sheyadyn agh car ny jeih bleeaney as daeed shoh chaie t’ee er n’aase dy niartal as dy creeoil. Ta Manninee dooghyssagh as adsyn haink noal jannoo ymmyd jeh’n Ghaelg myr aght ymmydoil dy chosney toiggalys jeh’n cultoor as enney ashoonagh ain.

Phil Gawne
Mean Fouyir 2020

OAS as Stiureyder Argidoil